Τρείς μήνες μετά τη Σοβιετική εισβολή στην Τσεχοσλοβακία, διαβάζω στον “Πέπλο” του Κούντερα, η Ένωση των Τσέχων Συγγραφέων προσκάλεσε τρεις διάσημους Λατινοαμερικάνους να επισκεφθούν την Πράγα: ο Φουέντες, ο Κορτάσαρ και ο Μαρκές ταξίδεψαν με το τραίνο από το Παρίσι στην Πράγα, “διακριτικά, με την ιδιότητα του συγγραφέα. Για να δούν. Να καταλάβουν. Να εμψυχώσουν τους Τσέχους συναδέλφους τους. Περάσαμε μαζί μιαν αλησμόνητη εβδομάδα. Γίναμε φίλοι.”

Το ταξίδι εκείνο με το τρένο το έχει αφηγηθεί ο Φουέντες, σε ένα είδος νεκρολογίας για τον Κορτάσαρ, σαν ένα ατελείωτο ταξίδι μέσα στη νύχτα, σε κάποια στιγμή του οποίου, μια τυχαία ερώτηση του Μαρκές γύρω από το πότε και με τίνος την πρωτοβουλία εισήχθη το πιάνο στην ορχήστρα της τζάζ (που στόχο της είχε να αποσπάσει το πολύ ένα όνομα και μια ημερομηνία) πυροδότησε μια ατελείωτη, συγκλονιστική παράσταση από τον Αργεντινό που τελείωσε νωρίς το πρωί, μετά από αμέτρητα τσιγάρα και ατελείωτες ποσότητες αλκοόλ, με μια ομηρική απολογία στον Τελόνιους Μονκ.

Φέτος, ο Φουέντες, περιγράφοντας το ίδιο ταξίδι, εστίασε την αφήγηση αλλού.

Οι επικαλυπτόμενες περιγραφές (από διαφορετικές οπτικές γωνίες) κάνουν το ταξίδι αυτό να μοιάζει πιο πραγματικό. Έχουμε πάντα μια ενδόμυχη ανάγκη για αποδείξεις.

O στρατηγός Λαβάλ, ηγέτης των Ενωτικών και γνωστός και ως `ήρωας της Ριομπάμπα’, σκοτώθηκε καθώς καταδιωκόταν, από συμμαχικά πυρά. Οι οπαδοί του, φοβούμενοι οτι το σαρκίο του θα σκυλευθεί από τους Ομοσπονδιακούς, διέφυγαν στη Βολιβία κουβαλώντας το εν αποσυνθέσει σώμα του μαζί τους. Στο πέρασμα Χουμαχουάκα αναγκάστηκαν να βράσουν το σώμα του στρατηγού, ώστε να αποκολληθεί η σάρκα από τα οστά, και, θάβοντας τις σάρκες σε ανώνυμο τάφο, συνέχισαν την πορεία τους με τα οστά του Λαβάλ σε ένα τσουβάλι, οστά τα οποία κατέληξαν, πολύ αργότερα, στο φημισμένο νεκροταφείο Ρεκολέτα, στο Μπουένος Άϊρες.

Αυτό το ξεχασμένο κελί στη μνήμη μου φωτίστηκε (μαζί με άλλα, ακόμη πιο ξεχασμένα κελιά), χάρη σ’αυτό.

`Τα παιδιά της Χελιδόνας’, του Δ. Χαριτόπουλου, τα διάβασα σε δύο μόνο συνεδρίες, κάτω απ’το φώς ενός φακού, νύχτα, μέσα στο αντίσκηνο, στη Σικελία. Πολυπρισματικό (πολλοί αφηγητές που περιγράφουν τα ίδια `γεγονότα’) και με αυθεντικά λαϊκό ύφος: πετυχημένο στυλιζάρισμα από το Χαριτόπουλο (με του οποίου το έργο δεν έχω ξανασυναντηθεί), γεγονός σπάνιο για την νεο-ελληνική λογοτεχνία (που έχει πέσει στα χέρια μου). Το βιβλίο αναδεικνύει υποδειγματικά (όχι εξηγώντας, περιγράφοντας) πώς παραμορφώνεται η αλήθεια στη συνείδηση των μελών μιας οικογένειας, εξ’αιτίας του προσωπικού συμφέροντος, το οποίο κάποιες φορές μετονομάζεται σε `ένστικτο επιβίωσης’. παραπλεύρως, μόλις αποκαλύπτεται η σχεδόν αδιόρατη άκρη αυτού του ωκεανού ενοχών και πικρίας που παραμένει στο ψυχικό υπόστρωμα όσων έζησαν το μερίδιό τους από τη φρίκη της κομματιασμένης μετεμφυλιακής Ελλάδας.

Τον φορτώσανε ένα τσουβάλι κι από πίσω πηγαίνανε αυτοί με τα όργανα και δωσ’ του πίνανε και πυροβολάγανε χορεύοντας. Περάσανε όλα τα χωριά της Ποταμιάςμέχρι τη Χελιδόνα κι αναγκάζανε τον πατέρα, όπου σταματάγανε, να δίνει απ’το τσουβάλι το κεφάλι του παιδιού τους ή του άντρα τους στα σπίτια που πηγαίνανε.

Απόσπασμα αψύ και, από μια άποψη, μή ενδεικτικό.

Το περασμένο Σάββατο, στο Kaaitheater, στις Βρυξέλλες. Μέσα σε έναν χώρο περιφραγμένο με πανί προβολής, πάνω στην τεράστια σκηνή του θεάτρου, μόλις δύο σειρές από παγκάκια με καθισμένους θεατές να περιβάλλουν τους τρείς ηθοποιούς και τη μουσική μπάντα. Μέσα σε ημίφως, με ασπρόμαυρες φωτογραφίες και μικρά βίντεο να προβάλλονται επάνω μας – και στο πανί από πίσω – είδαμε τον Josse De Pauw, και τους δυο συναδέλφους του να απαγγέλουν αποσπάσματα από το έργο των BEATS, με τα διαλείμματα γεμάτα από jazz, rock και country του Roland (Van Campenhout) και του γκρουπ του. Ή, ανάποδα, ακούσαμε μουσική εμπνευσμένη από τους BEATS, με λογοτεχνικά διαλείμματα γεμάτα από τις λέξεις τους.

Μεταξύ άλλων, από το America του Ginsberg

America I used to be a communist when I was a kid and I’m not sorry.
I smoke marijuana every chance I get.
I sit in my house for days on end and stare at the roses in the closet.
When I go to Chinatown I get drunk and never get laid.
My mind is made up there’s going to be trouble.
You should have seen me reading Marx.
My psychoanalyst thinks I’m perfectly right.
I won’t say the Lord’s Prayer.
I have mystical visions and cosmic vibrations.
America I still haven’t told you what you did to Uncle Max after he came over from Russia.

Καταπληκτική παράσταση από έναν ηθοποιό (Josse De Pauw) που φέρνει πάντα μαζί του, πάνω από τις τεχνικά πλήρεις ερμηνείες του, κάτι εξαιρετικά ιδιωτικό: την μεταδιδόμενη αίσθηση οτι είναι πραγματικός, οτι υπάρχει μέσα και έξω απ’τη σκηνή, μέσα και έξω από την πραγματικότητα, ατελώς, αλλά, με ειλικρίνεια. Αυτό το είδος ηθοποιών έχει αρχίσει εδώ και καιρό να μας λείπει στην Ελλάδα (μπορώ να σκεφτώ μόνο το Βογιατζή σαν αντίστοιχο παράδειγμα).

Η παράσταση μου θύμισε πως οι BEATS (κυρίως οι Ginsberg, Kerouac, Burroughs) μπορεί να μη βούτηξαν ποτέ στα πολύ βαθιά, αλλά πάντως κατόρθωναν πάντα να οδηγούν το πνεύμα πίσω στην επιφάνεια. Μεγάλες βουτιές και στο τέλος βαθιές ανάσες. Και μια διαρκής υπενθύμιση οτι πέρα από τις θεολογικές διαφωνίες, τους πολιτικούς καβγάδες, τη σκιά της επαγγελματικής ανέλιξης που δεν έρχεται, κτλ, πέρα από αυτό που θα ήθελες να είσαι κι αυτό που θα ήθελες να είναι οι άνθρωποι γύρω σου, πέρα από όλα, πρέπει κυρίως και ανελέητα, να ζήσεις.

If you must keep talking, honey please make it rhyme
Cause your mind is on vacation and your mouth is working overtime

(Van Morrison, your mind is on vacation)

Τρυφερά θλιβερό, όπως ο ποιητής-συγγραφέας που, ανίκανος να συνθέσει και το παραμικρό δημοσιεύσιμο ποίημα για χρόνια, κατορθώνει στα εξήντα του, και μετά από τόσες μεταφράσεις, να εκδώσει την πρώτη του συλλογή διηγημάτων. Δεν τρέφει ψευδαισθήσεις σχετικά με την ποιότητα αυτών των πονημάτων, ελπίζει όμως στην λογοτεχνική ανωριμότητα του αναγνωστικού κοινού καθώς και στην αποτελεσματικότητα του μάρκετινγκ του εκδοτικού του οίκου.

Τρυφερά θλιβερό, αλλά οι ελπίδες του δεν τον προδίδουν!

Απ’αυτές τις μια-δυο φράσεις πρέπει να κρίνεις αν σ’ενδιαφέρει το ποστ. Προλαβαίνεις, στο χρονομετρημένο σου διάλλειμα, να ασχοληθείς μ’αυτό το είδος ποίησης που εμφανίζεται με το πρόσωπο της πρόζας; Δεν προτιμάς κάτι από τον διπλανό στη δικιά σου ιδιόλεκτο; Κάτι γι’ αυτά που ξέρεις κι έχεις άποψη;

Ήταν ένα χειμωνιάτικο απόγευμα. Περπατούσα στην άκρη του ποταμού. Ξαφνικά παρατήρησα με τρόμο πως δεν είχα συναισθήματα. Το χρώμα του ουρανού, το σκούρο νερό που κυλούσε, ο θόρυβος των οχημάτων – αυτή η γυναίκα που πέρασε με τα ζωντανά χείλια: δεν ξυπνούσαν τίποτα μέσα μου. Έβλεπα θαυμάσια ποιές αισθήσεις θα είχα. Μπορούσα να τις περιγράψω στην εντέλεια, να τις εκφράσω και να συγκινήσω: δουλειά του μυαλού. Ο άνθρωπος ήταν απών. Θυμόμουν σε άλλες περιπτώσεις αυτή την κατάσταση της απουσίας. Σ’εκείνο το πορνείο λ.χ. όπου είχα αναγκαστεί να συνοδέψω – ζήτημα αλληλεγγύης – ένα φίλο. Όταν γυμνώθηκε το κορίτσι, το μόνο που μπόρεσα να της πώ ήταν “Mademoiselle, qu’ est-ce que vouz pensez de monsieur Mallarme?[*]” Μ’αποκρίθηκε σα να την είχα μπατσίσει “Eh, dites donc, vous etes venu ici pour vous foutre de moi”. Έπειτα, μέσα στην ψυχρή νύχτα, ένιωσα πολύ πρόστυχος.

Γ.Σεφέρης, Μέρες Β’

Μίνιμαλ αναλογία: ανατέμνοντας καθημερινά ένα μικρό έστω κλάσμα των ελληνικών ιστολογίων συναντάει κανείς τόσες επαναλαμβανόμενες λέξεις, τόσες αλλοιωμένες αντανακλάσεις των πέντε εφήμερων απόψεων γύρω απ’τα δυόμισυ επίκαιρα ζητήματα, τόσες παραγράφους αναμασημένου ορθολογισμού, που είναι σχεδόν βέβαιο οτι όλο αυτό το σύμπλεγμα δεν θα έπρεπε να υπάρχει παρά σαν διαρκής επιβεβαίωση οτι δεν είσαι απομονωμένος, σαν αντίδοτο στη μοναξιά. Σχεδόν κάθε ποστ σαν ένα χέρι που ακουμπάει στον ώμο σου.

Όλα αυτά είναι σχεδόν τετριμμένα. Το ενδιαφέρον είναι πως αυτή η πολύ ανθρώπινη παρουσία των χιλιάδων λέξεων, που δεν σημαίνουν, με εξαναγκάζει με ακρίβεια σ’αυτήν την κατάσταση χωρίς συναισθήματα, στην αποκλειστικότητα του εγκεφάλου.

Και σχεδόν πάντα, κάθε σχόλιο σε κάθε ποστ είναι μια παραλλαγή του “Mademoiselle, qu’ est-ce que vouz pensez de monsieur Mallarme?”

[*]“Δεσποινίς, πώς σας φαίνεται ο κύριος Μαλαρμέ;”

Αντιγράφοντας από την αναπάντεχα ελκυστική “Τριλογία της Νέας Υόρκης” του Paul Auster,

Σε τελική ανάλυση, κάθε ζωή δεν είναι παρά το άθροισμα αναπάντεχων γεγονότων, ένα χρονικό διασταυρώσεων της τύχης, ευτυχών συγκυριών, τυχαίων συμβάντων που δεν αποκαλύπτουν τίποτα εκτός από την έλλειψη σκοπού εντός τους.

Μας αρέσουν οι λογοτεχνικοί χαρακτήρες (και οι συγγραφείς) που αναγνωρίζουν στο πρόσωπο της τυχαιότητας την έλλειψη σκοπού (και άρα νοήματος ; ) στη ζωή τους αλλά και την αδυναμία τους να αναμετρηθούν με την (οποιαδήποτε) ενσάρκωση του `εκτός’ (είτε λέγεται κοινωνία, είτε πόλη, είτε κόσμος, είτε, σε μικρότερη κλίμακα, οικογενειακός περίγυρος) επειδή συνειδητοποιούμε (κάποτε) τη δική μας αδυναμία να καθοδηγήσουμε τη ζωή μας μέσα στο δικό μας `εκτός’ που μας παρασέρνει πάντα λίγο πιο ‘δω ή λίγο πιο ‘κει.

Ίσως το λάθος βρίσκεται (ξανά) στην υπόθεση ενός `ενιαίου και αδιαίρετου’ εαυτού. Ίσως η τύχη που καθορίζει τη ζωή μας είναι τα κομμάτια του εαυτού μας που εξεγείρονται ενάντια στις επιλογές του `ενιαίου και αδιαίρετου’.

Η ποιητική λειτουργία της γλώσσας έγκειται εν μέρει στο να αντιμετωπίζει κανείς τις λέξεις (σημεία) σαν ανερμήνευτα αντικείμενα, λέει ο Jakobson. Η “θάλασσα” γίνεται έτσι μια έμμετρη υπέρθεση του θήτα, του λάμδα και των δυο σίγμα με το άλφα σε ρόλο μετρονόμου. Συγγενέυει περισσότερο με τη “λύσσα” (παρά το ύψιλον), ας πούμε, παρά με το “κύμα”.

Η ποιητική λειτουργία [της γλώσσας], προτείνοντας την πλαστικότητα των σημείων, βαθαίνει την θεμελιώδη διχοτόμηση ανάμεσα στα σημεία και στα αντικείμενα που αυτά περιγράφουν.

Ύποπτος, σαν κάθε ορισμό, πλην όμως με ενδιαφέρουσες προεκτάσεις ο ορισμός του Jakobson. Υποννοείται ίσως μια θεμελιώσης αναστροφή στην ποιητική λειτουργία: από το αντικείμενο στη λέξη, απο ‘κει σε άλλη λέξη κι έπειτα σε άλλο αντικείμενο.

Ίσως η ποίηση να είναι μια άλλη ταξινόμηση του κόσμου!

Ο Walt Whitman πίστευε – όπως και πολλοί άλλοι στα τέλη του 19ου αιώνα – στο εγχείρημα της φρενολογίας: η ανατομική μελέτη του εγκεφάλου ενός ανθρώπου μπορεί να αποκαλύψει στοιχεία της λειτουργίας του. Έδωσε, λοιπόν, τη συγκατάθεσή του να αφαιρεθεί ο εγκέφαλός του για περεταίρω μελέτες. Μετά το μοιραίο ο ιατροδικαστής αφαίρεσε με χειρουργική ακρίβεια το πολύτιμο υπόλευκο όργανο και το έστειλε, σε ειδικό υγρό, στην Αμερικάνικη Ανθρωπομετρική Εταιρία.

Εκεί, δυστυχώς, εξ’αιτίας της στιγμιαίας απροσεξίας ενός υπαλλήλου, η γυάλα γλίστρησε, έπεσε στο μαρμάρινο δάπεδο κι έσπασε. Ο εγκέφαλος του μεγαλύτερου Αμερικανού ποιητή στην Ιστορία βρέθηκε σκορπισμένος στο πάτωμα.

Στη συνέχεια κάποιος μάζεψε τα κομμάτια και τα πέταξε στα σκουπίδια πριν αρχίσει να σφουγγαρίζει.

For every soul lost in this particular hell, there are several others locked inside madness – unable to exit to the world that stands at the threshold of their bodies. Even though they seem to be there they cannot be counted as present.

Ο Paul Auster περιγράφει τους ζητιάνους και τους άστεγους της Νέας Υόρκης, σε ένα πολύ φορτισμένο απόσπασμα από την πρώτη ιστορία του εξαιρετικού The New York Trilogy. Το σύστημα εκεί συμβιώνει με τους εφιάλτες του. Σπάνια μόνο, σε καταστροφές όπως της Νέας Ορλεάνης, ο εφιάλτης δυειδύει μέσω των τηλεοπτικών δελτίων στα σαλόνια. Υπάρχει όμως πάντα στο πεζοδρόμιο, σε περιμένει εκεί και σ’ακολουθεί ως το τέλος της καθημερινής σου διαδρομής.

Τους δικούς μας εφιάλτες τους κρύβουμε. Ο Αzrai απ’το σπιτάκι έχει δώσει μερικές ενδιαφέρουσες ιστορίες.